Από τον Καπιταλισμό στον Δεκαπιταλισμό

Γράφει ο Αριστομένης Τσαλαπατάνης

Χρόνος Ανάγνωσης: 4 λεπτά

Ο καπιταλισμός έχει φτάσει σε μια καινούργια φάση. Πλέον, όποιος παρακολουθεί τις εξελίξεις στην οικονομία και την πολιτική βλέπει ότι το σύστημα δεν λειτουργεί όπως παλιά — δεν θυμίζει σε πολλά τον καπιταλισμό του 20ού αιώνα. Η παραγωγή; Έχει περάσει σε δεύτερη μοίρα. Η πραγματική φάμπρικα τώρα είναι το χρηματοοικονομικό παιχνίδι, η κερδοσκοπία, οι αγορές κεφαλαίου, οι φούσκες μετοχών. Μερικοί έφτιαξαν και καινούριο όρο γι’ αυτό: το ονομάζουν «δεκαπιταλισμό». Δεν είναι κάποιο καινούργιο σύστημα, ούτε κάτι έξω από τον καπιταλισμό που γνωρίζουμε. Στην ουσία είναι το τελευταίο του στάδιο, εκεί που το κεφάλαιο έχει μεγαλώσει τόσο πολύ που αφήνει την εργασία και τη δημοκρατία στη γωνία. Αυτό θα προσπαθήσουμε να πιάσουμε στο άρθρο: γιατί, όσο και αν δεν το παραδέχονται όλοι, ο καπιταλισμός φαίνεται να ακουμπά τα ιστορικά του όρια — και γιατί δεν είναι πια πολυτέλεια, αλλά ανάγκη, να φανταστούμε κάτι άλλο.

Γιατί φτάσαμε στο τέλος;

Η απάντηση είναι σχεδόν αυτονόητη. Όταν ένα οικονομικό σύστημα αυξάνει συνέχεια τον πλούτο, αλλά η ζωή της πλειοψηφίας όλο και χειροτερεύει, μάλλον έχει εξαντλήσει τον ρόλο του. Οι εργαζόμενοι σήμερα παράγουν περισσότερο από ποτέ, αλλά και πάλι οι μισθοί δεν ανεβαίνουν, το να έχεις σπίτι γίνεται κάτι σαν όνειρο και το κόστος ζωής τραβάει διαρκώς την ανηφόρα. Από την άλλη, οι μεγάλες εταιρείες και τα επενδυτικά κεφάλαια θησαυρίζουν όσο ποτέ. Αυτή η αντίφαση δεν είναι κάποιο λάθος, είναι το DNA του καπιταλισμού.

Οι διεθνείς εξελίξεις το φωνάζουν ξεκάθαρα. Βλέπουμε εμπορικούς πολέμους, διαμάχες ΗΠΑ-Ευρώπης, δασμούς… Κανένας δεν παλεύει για τα δικαιώματα των εργαζομένων. Όλο το παιχνίδι γίνεται για τα μεγάλα συμφέροντα. Και ξέρετε ποιος πληρώνει το λογαριασμό; οι λαοί, με πιο ακριβά προϊόντα, ανασφάλεια και στάσιμη οικονομία.

Την ίδια στιγμή, οι κυβερνήσεις στη Δύση ρίχνουν όλο και περισσότερα χρήματα σε πολεμικούς εξοπλισμούς. Οπλικά συστήματα, αμυντικές βιομηχανίες, πολεμικά σχέδια… και για την υγεία, την παιδεία, την πρόνοια; Ψίχουλα. Οι πραγματικές ανάγκες απλώς παραμερίζονται μπροστά στις απαιτήσεις του κεφαλαίου και των γεωπολιτικών ανταγωνισμών.

Μαρξ: η Προειδοποίηση που έγινε Πραγματικότητα

Τον 19ο αιώνα, ο Καρλ Μαρξ έγραφε ότι ο καπιταλισμός θα οδηγούσε, αργά ή γρήγορα, στη συγκέντρωση πλούτου και δύναμης σε όλο και λιγότερα χέρια. Η υπεραξία, δηλαδή η αξία που δημιουργεί ο εργαζόμενος, τελικά πηγαίνει σε αυτόν που έχει το κεφάλαιο, ενώ οι ανισότητες διαρκώς διευρύνονται.

Τώρα, αυτό δεν είναι απλώς μια θεωρία. Είναι η νέα πραγματικότητα. Οι μεγάλες επιχειρήσεις έχουν εξελιχθεί σε τεράστιες δυνάμεις — επηρεάζουν κυβερνήσεις, χαράσσουν πολιτικές, συχνά αλλάζουν ακόμα και τη διεθνή σκηνή. Η πολιτική πλέον δεν μπορεί να περιορίσει το κεφάλαιο. Το κεφάλαιο είναι αυτό που κατευθύνει την πολιτική.

Και στην Ελλάδα;

Τι γίνεται εδώ; Η εικόνα είναι γνώριμη. Μπορεί στα χαρτιά κάποια οικονομικά μεγέθη να βελτιώνονται, αλλά στην πράξη, η καθημερινότητα δύσκολα θυμίζει «ανάπτυξη». Η ακρίβεια σπάει ρεκόρ, τα εισοδήματα μένουν χαμηλά, η πρόσβαση στην στέγη γίνεται ολοένα δυσκολότερη. Τα μεγάλα συμφέροντα όμως, συνεχίζουν ακάθεκτα. Κι όταν σκάνε σκάνδαλα, όπως του ΟΠΕΚΕΠΕ, γίνεται φανερό ότι η διαπλοκή πολιτικής και οικονομίας δεν έχει εξαλειφθεί. Δεν είναι ζήτημα προσώπων, αλλά ενός ολόκληρου, στρεβλωμένου συστήματος που αφήνει τις ισχυρές ομάδες να κάνουν ό,τι θέλουν.

Τι είναι ο δεκαπιταλισμός;

Ο «δεκαπιταλισμός» είναι το πιο αυθεντικό πρόσωπο αυτής της εποχής. Η οικονομία έχει πάψει να παράγει ουσιαστικά πράγματα και έχει γίνει μηχανισμός για τη δημιουργία χρηματοοικονομικού πλούτου. Οι επιχειρήσεις νοιάζονται περισσότερο για το πώς θα εκτοξευτεί η μετοχή τους — και λιγότερο αν θα παράγουν ή θα προσλάβουν εργαζόμενους. Το χρήμα γεννάει χρήμα, η πραγματική παραγωγή και η εργασία απαξιώνονται.

Και αυτό δεν είναι παρέκκλιση. Είναι το φυσιολογικό επόμενο βήμα ενός συστήματος που, όσο συγκεντρώνει την οικονομική δύναμη, τόσο αφήνει τις κοινωνίες έξω από το παιχνίδι. Κι όσο περνάει αυτός ο έλεγχος στις αγορές, τόσο πιο δύσκολα αλλάζει και η πολιτική.

Τι κάνουμε από εδώ και πέρα;

Το ζήτημα δεν είναι αν ο καπιταλισμός δουλεύει «σωστά». Το πρόβλημα είναι ότι λειτουργεί ακριβώς όπως είναι σχεδιασμένος: κυνηγά το μέγιστο κέρδος, συγκεντρώνει πλούτο, δημιουργεί κρίσεις και ανισότητες. Καμία κυβέρνηση, καμία μεμονωμένη μεταρρύθμιση δεν αλλάζει αυτή τη βασική λογική.

Όλα τα συστήματα στην Ιστορία είχαν μια αρχή και ένα τέλος. Ο καπιταλισμός δείχνει τα σημάδια του τέλους του: κρίσεις παντού, ανισότητες που μεγαλώνουν, κοινωνική δυσαρέσκεια. Το ερώτημα δεν είναι αν το σύστημα είναι σε κρίση. Το ερώτημα είναι: Τι έρχεται μετά;

Δεν είναι λύση να προσπαθούμε να φτιάξουμε έναν «ανθρώπινο» καπιταλισμό. Η ιστορία έδειξε ότι τέτοια εγχειρήματα είναι πάντα προσωρινά. Όσο η οικονομία οργανώνεται με μοναδικό σκοπό το ιδιωτικό κέρδος, οι ίδιες αντιφάσεις θα επανέρχονται.

Η διέξοδος βρίσκεται αλλού: να ξεπεράσουμε τον καπιταλισμό, να χτίσουμε μια σοσιαλιστική κοινωνία όπου τα βασικά μέσα παραγωγής θα ανήκουν σε όλους, όπου η οικονομία θα σχεδιάζεται με κέντρο τον άνθρωπο και όχι το κέρδος, και ο πλούτος που παράγεται θα επιστρέφει σε αυτούς που τον δημιουργούν. Ο δεκαπιταλισμός δεν είναι το μέλλον, είναι το τελευταίο κεφάλαιο ενός κύκλου που τέλειωσε. Το να αφήσουμε πίσω μας τον καπιταλισμό είναι ιστορική ανάγκη, όχι απλώς ιδεολογικό σύνθημα.